Duży parking przy kasach i centrum obsługi w rejonie San Vittore — stąd odjeżdża dowóz pod samo wejście do jaskiń. Nie kombinujcie z podjeżdżaniem bliżej: ruch w wąwozie jest ograniczony, a system kasy–dowóz–wejście działa sprawnie od dekad.

Kolejność na miejscu: kasa lub odbiór biletów kupionych online → autobus/spacer do wejścia → zwiedzanie o godzinie z biletu, z przewodnikiem, w grupie. Bądźcie przy kasach minimum 45 minut przed swoją godziną. W sierpniu bilety na konkretne wejścia potrafią schodzić z wyprzedzeniem — rezerwacja online na frasassi.com to nie opcja, to konieczność. Zasady parkowania bywają zmienne sezonowo, więc gwiazdka przy cenie: sprawdźcie na miejscu.

25 września 1971 roku speleolodzy z klubu w Ankonie zauważyli w skale szczelinę, z której wiało zimnym powietrzem — pewny znak pustki w środku. Wrzucili kamień i liczyli sekundy do uderzenia; wynik oznaczał przepaść kilkudziesięciu metrów. Gdy pierwszy z nich zjechał na linie, jego latarka nie sięgnęła ani ścian, ani stropu. Tak odkryto Abisso Ancona — salę o wysokości około 180 metrów, jedną z największych pustek podziemnych Europy, w której zmieściłaby się katedra mediolańska razem z iglicami.

Trasa turystyczna to około 1,5 kilometra wygodnych chodników przez półtorej godziny: Sala Dwustu (od długości w metrach), kryształowo przejrzyste jeziorka, Wielki Kanion, Sala Świec z formacjami jak zastygłe świeczniki i „Giganci" — stalagmity wysokości kilkunastu metrów, rosnące od setek tysięcy lat. Wszystko oświetlone punktowo i zaskakująco teatralnie; przewodnik prowadzi po włosku, zwykle ze streszczeniem po angielsku.

Praktyka: w środku jest stałe 14 stopni i wilgotno — bluzy dla wszystkich, obowiązkowo, choćby na zewnątrz było 35. Buty na płaskiej, przyczepnej podeszwie; chodniki bywają mokre. Wózki nie wjadą, ale dziewięciolatek przejdzie trasę bez wysiłku — schodów jest trochę, dramatu żadnego.

Przy samym parkingu stoi opactwo z XI wieku — i to nie „przy okazji", tylko klasa sama w sobie: San Vittore alle Chiuse to jeden z najczystszych przykładów romanizmu w Marche. Plan krzyża greckiego wpisany w kwadrat, kamień bez jednej ozdoby, przysadzista kopuła, mrok i chłód w środku. Kościół nie potrzebuje niczego poza geometrią — i właśnie dlatego robi wrażenie po tysiącu lat.

Obok kamienny mostek nad rzeczką Sentino, zielonkawą od minerałów — miejsce na kanapki, moczenie stóp i wydech po podziemiach. Rzeka, nawiasem mówiąc, to rzeźbiarka całego kompleksu: to jej woda przez miliony lat wypłukała jaskinie, którymi właśnie szliście.

Kilka minut autem w głąb wąwozu i 20–30 minut podejścia asfaltową ścieżką — a na końcu widok, w który trudno uwierzyć: neoklasyczna, ośmioboczna świątynia z białego trawertynu stoi wewnątrz otworu ogromnej groty, jak perła w rozchylonej muszli. Zamówił ją w 1828 roku papież Leon XII — pochodzący właśnie stąd, z rodu panów na zamku Genga — a projekt przypisuje się słynnemu rzymskiemu architektowi Giuseppe Valadierowi.

Głębiej w tej samej grocie kryje się coś starszego i dziwniejszego: pustelnia Santa Maria infra Saxa, klasztorek wykuty częściowo w litej skale, wzmiankowany już w XI wieku. Mniszki, a potem pustelnicy, żyli tu dosłownie wewnątrz góry. Zestawienie obu budowli — wypolerowanego klasycyzmu i surowej nory w kamieniu — to najlepsza lekcja architektury, jaką da się odbyć w kwadrans.