Parking dwieście metrów od San Vitale i mauzoleum Galli Placydii — czyli od dwóch punktów, które bezwzględnie trzeba zaliczyć rano, zanim zjadą autokary. Reszta zabytków leży w promieniu kwadransa pieszo, a Rawenna jest idealnie płaska: jedyne miasto z całej listy, w którym nogi mają urlop. Miejscowi jeżdżą rowerami jak Holendrzy.

Centrum to ZTL; parkingi na obrzeżach strefy są liczne i dobrze oznaczone. Bilet łączony na pięć zabytków wczesnochrześcijańskich (San Vitale, Galla Placidia, Sant'Apollinare Nuovo, baptysterium Neona, kaplica arcybiskupia) najlepiej kupić online z wyprzedzeniem — w sierpniu wejście do Galli Placydii ma limity czasowe i sloty potrafią się kończyć.

Ośmiobok z cegły, z zewnątrz skromny jak spichlerz — a w środku prezbiterium, które wygląda, jakby ktoś otworzył szkatułkę z klejnotami i zapomniał zamknąć. Konsekrowana w 547 roku bazylika to szczyt sztuki, w której antyk przechodzi w Bizancjum: każda powierzchnia prezbiterium pokryta jest mozaiką ze szkła, złota i masy perłowej, a zielenie i błękity mają intensywność, której nie oddaje żaden ekran.

Najsłynniejsze są dwa panele naprzeciw siebie: cesarz Justynian ze świtą i cesarzowa Teodora z dworem — para, która patrzy stąd od blisko piętnastu wieków, choć żadne z nich nigdy w Rawennie nie postawiło stopy. Portrety były polityką: miasto właśnie wróciło pod władzę Konstantynopola i mozaika była komunikatem, kto tu teraz rządzi. Teodora to osobna legenda — córka treserki niedźwiedzi z cyrku, aktorka, a więc kobieta z samego dna ówczesnej drabiny społecznej, która została najpotężniejszą cesarzową w dziejach Bizancjum i współautorką praw poprawiających los kobiet.

Architektura ma też swoją sztafetę: San Vitale zachwycił Karola Wielkiego tak bardzo, że swoją kaplicę pałacową w Akwizgranie — tę z koronacjami cesarzy — kazał wznieść na jej wzór, a kolumny i marmury po prostu stąd wywiózł, za zgodą papieża.

Mały ceglany budynek na trawniku za San Vitale, z zewnątrz nieobiecujący niczego — w środku najsłynniejsze nocne niebo starożytności: sklepienie usiane setkami złotych gwiazd na granatowym tle, ze złotym krzyżem w zenicie. Do tego jelenie u źródła, gołębie przy misie, Dobry Pasterz wśród owiec — wszystko w kolorystyce tak głębokiej, że wnętrze porównywano do wnętrza szafiru. To najstarsze mozaiki Rawenny, z pierwszej połowy V wieku.

Fundatorka, Galla Placydia, miała życiorys na serial: córka cesarza Teodozjusza Wielkiego, porwana przez Wizygotów podczas złupienia Rzymu w 410 roku, została żoną ich króla, po jego śmierci wróciła, poślubiona kolejnemu cesarzowi, a po jego zgonie przez ćwierć wieku faktycznie rządziła zachodnim imperium jako regentka syna. Ironia: w swoim mauzoleum najprawdopodobniej nigdy nie spoczęła — zmarła w Rzymie i tam ją zapewne pochowano. Budynek nosi jej imię trochę na wyrost, i słusznie: na taki sufit zasłużyła.

Wejścia są limitowane czasowo — w środku spędza się kilka minut, w sezonie z dopłatą rezerwacyjną. Kilka minut wystarczy pod jednym warunkiem: w ciszy i z zadartą głową.

Ośmioboczne baptysterium z V wieku, przebudowane z rzymskiej łaźni — praktyczny recykling, skoro i tu, i tu chodziło o wodę. W kopule mozaika chrztu Chrystusa w Jordanie, otoczona procesją dwunastu apostołów krążących wokół sceny jak wskazówki zegara; sam Jordan występuje osobiście, jako antyczny bóg rzeczny z trzciną — pogańska personifikacja w samym środku chrześcijańskiej sceny, bo w V wieku te światy jeszcze się przenikały.

Ciekawostka inżynierska: budynek przez wieki zapadał się w grząski grunt dawnej laguny i dziś tkwi w ziemi kilka metrów głębiej, niż go zbudowano — podłoga, po której chodzicie, leży wysoko nad oryginalną. Cała Rawenna powoli tonie we własnej historii, dosłownie.

Najpierw obiad — Rawenna to Romania, więc obowiązuje piadina (kilka dobrych piadinerii w rejonie Piazza del Popolo) albo cappelletti w rosole dla odważniejszych. Potem ostatnia wielka bazylika dnia.

Sant'Apollinare Nuovo zbudował około 500 roku Teodoryk Wielki — król Ostrogotów, który rządził Italią z Rawenny, formalnie w imieniu Konstantynopola, faktycznie po swojemu — jako kościół ariański przy swoim pałacu. Nad nawami ciągną się dwie najdłuższe „procesje" w sztuce: dwadzieścia dwie dziewice-męczennice po jednej stronie i dwudziestu sześciu męczenników po drugiej, krok za krokiem zmierzający ku ołtarzowi na tle złota i palm. Czyta się to idąc — najdłuższy komiks starożytności.

Jest tu też lekcja historii zapisana w retuszu: gdy po upadku Gotów kościół przejęli katolicy, wizerunki Teodoryka i jego dworu usunięto z mozaik pałacu — ale niedokładnie. Na kolumnach portyku zostały samotne dłonie, których nie dało się wymazać, bo zachodziły na tło. Duchy dworu Teodoryka machają z kolumn do dziś: znajdźcie je, to najlepszy detal dnia.

Dante Alighieri, wygnany z Florencji pod groźbą stosu, ostatnie lata spędził na dworze w Rawennie — tu dokończył „Boską komedię" i tu zmarł na malarię we wrześniu 1321 roku, wracając z misji dyplomatycznej do Wenecji. Florencja, która skazała go za życia, po śmierci zaczęła się o niego upominać — i robi to nieprzerwanie od siedmiuset lat. Rawenna odpowiada niezmiennie: nie. Florencji zostało symboliczne zadośćuczynienie: co roku funduje oliwę do wiecznej lampki płonącej nad grobem. Ciało zostaje, oliwa przyjeżdża.

Historia kości to osobny kryminał: gdy w XVI wieku po prochy sięgnąć chciał (z papieskim błogosławieństwem, dla Florencji) sam Michał Anioł ze swoim projektem nagrobka, raweńscy franciszkanie wywiercili dziurę w sarkofagu i wynieśli szczątki bocznym wyjściem. Odnaleziono je przypadkiem w 1865 roku, zamurowane w skrzynce z karteczką. Podczas II wojny zakopano je znów, w ogrodzie obok, dla bezpieczeństwa przed bombami — miejsce znaczy dziś płyta i kopczyk. Wokół grobowca (obecna klasycystyczna kaplica: 1780, projekt Camilla Morigii) obowiązuje „zona dantesca" — strefa ciszy ogłoszona przez miasto.

Na obrzeżach miasta, dziesięć minut autem w stronę wyjazdu na powrót, stoi grobowiec, jakiego nie zbudował nikt inny: Teodoryk kazał nakryć swoje dziesięcioboczne mauzoleum JEDNYM kamieniem. Monolityczna kopuła z istryjskiego wapienia ma ponad dziesięć metrów średnicy i wagę szacowaną na około 230 ton — i do dziś nikt nie jest pewien, jak w VI wieku przetransportowano ją morzem i wciągnięto na miejsce. Dwanaście kamiennych uchwytów na obwodzie sugeruje liny i rampy ziemne; reszta to hipotezy.

Gotycki król, który podziwiał rzymską cywilizację i chciał być pochowany trwalej niż cesarze, osiągnął cel połowicznie: budynek stoi nienaruszony, ale jego szczątki usunięto z mauzoleum, gdy po rekonkwiście bizantyjskiej potępiono ariańskiego władcę. Pusta kamienna wanna z porfiru, służąca za sarkofag, stoi w środku do dziś.